Người Cơ Tu ăn... Pruôt

09:02 04/02/2021

(NQPN) Người Cơ Tu gọi ăn Tết là cha Pruôt. Trong tiếng Cơ Tu, cha có nghĩa là ăn, Pruôt có nghĩa là tổng kết – tổng kết xem năm đó thế nào, bội thu hay thất bát, khỏe mạnh hay ốm đau. Chỉ sau ngày thống nhất đất nước, người Cơ Tu mới đón Tết Nguyên đán như người Kinh, cũng kéo nhau đi chúc Tết đầu Xuân và cũng cữ “xông đất” vào sáng sớm mồng một Tết.

Tết này, già làng Cơlâu Nhím ở thôn Gừng, thị trấn Prao, huyện Đông Giang, Quảng Nam, bước qua tuổi 70. Vuốt chòm râu bạc, ông nói dần dà cha Pruôt của người Cơ Tu đã gần lại với Tết của người Kinh.

Già làng Cơlâu Nhím kể chuyện cha Pruôt với tác giả trong nhà Gươl thôn Gừng, thị trấn Prao.

Giao thừa trong nhà Gươl

Sau rằm tháng Chạp âm lịch, bà con trong thôn đã lo sửa lại cái nhà, dọn dẹp từ ngoài sân vô tới cái bếp. Bên ngoài, đường làng ngõ xóm quang rạng; trong vườn, cái hàng rào hôm nào xiêu vẹo cũng được dựng lại để sẵn sàng đón năm mới. Thanh niên không quên mua tranh, lịch treo trên tường cho ngày Xuân thêm mát mắt. Nhà nào cũng chuẩn bị một con gà trống tơ để cúng Giàng, tổ tiên.

Để cúng Giàng ngày Tết, già làng Cơlâu Nhím cho biết, ngoài thịt heo, chim, cá, người Cơ Tu còn làm bánh acuốt - một loại bánh rất phổ biến hình tam giác, không có nhân, làm từ gạo, nếp. Có nơi gọi nó là bánh sừng trâu vì trông giống như sừng trâu, hoặc bánh đót vì được gói bằng lá đót – một loại cây mọc rất nhiều ở rừng. Ngày trước, người Cơ Tu chỉ nấu xôi đồ (avỉ đhooh) hoặc xôi nướng trong ống nứa tươi (avỉ hor). Ngày nay, cùng ăn tết với người Kinh, bà con đã biết gói bánh tét, bánh chưng; tuy hình thức không đẹp bằng người Kinh nhưng hương vị thì không thua kém.

Chuẩn bị đâu vào đấy, tối đêm giao thừa, mỗi nhà mang một chai rượu, một đĩa xôi, một đĩa thức ăn (thường là cá suối khô, gọi là asiu tapriêng) lên nhà Gươl để cúng giao thừa. Tết, nhà Gươl là nơi được trang trí, trưng bày đẹp nhất làng. Đêm giao thừa, các già làng tề tựu về Gươl đông đủ, lễ cúng có khi chỉ là một con gà, không cần phải rình rang làm heo.

Thiếu nữ Cơ Tu trong điệu múa tái hiện cảnh dùng vợt (tatuuc) xúc tôm ngày mồng 5 Tết.

Khi 3 thôn Gừng, Grhuk, Ch’cer hợp nhất lấy tên thôn Gừng, già làng Cơlâu Nhím được bà con tín nhiệm bầu làm già làng. Năm nào già cũng đứng ra cùng với đại diện các gia đình cúng xin Giàng ban cho một năm mới mùa màng tốt tươi, dân làng khỏe mạnh. Giữa lúc tiếng chiêng vang vọng núi rừng, già bước lên thắp nén nhang, khấn bằng tiếng mẹ đẻ, đại khái là: “Xin ông Trời cùng ông bà cô bác sơn lâm bổn xứ đừng làm hại; mưa gió thuận hòa để cây lúa ra bông, sắn khoai đầy củ, bà con làm ăn khá giả, giàu có, bớt đau ốm”.

Xong lễ cúng Giàng, mọi người quây quần bên nhau, cùng nâng ly rượu chúc phúc đầu năm. Trong phần hát lý bằng tiếng phổ thông rồi tiếng dân tộc Cơ Tu diễn ra sau đó, bà con ôn lại cái khổ, cái cực, cái nghèo hôm qua, ca ngợi cuộc sống mới hôm nay để giáo dục con cháu. Nếu có khách, già Cơlâu Nhím đem ra một chai rượu, một đĩa cau trầu, một gói thuốc rồi nỉ non hát lên bổng xuống trầm: “Tôi mời anh, dù chỉ một chút bé nhỏ như miếng cau, lá trầu, nhưng tình nghĩa thì như tiếng chiêng rộng dài vượt qua mấy ngọn núi”. Vừa hát, già làng vừa rót rượu mời khách.

Nét riêng Pruôt

Mồng 1 Tết, cả làng không ai dám đi thăm. Già Cơlâu Nhím bảo, việc này người Cơ Tu chịu ảnh hưởng người Kinh, “đi thăm, qua năm mới mà nhà họ ăn nên làm ra thì họ khen, mà nếu ốm đau thì họ lại nói mình”.

Mồng 2 bà con mới đi thăm từng nhà. Ngày Tết, người Cơ Tu có tục Dơdáo – đi thăm nhà chị em gái hoặc con gái đã lấy chồng mà lâu ngày chưa gặp, chứ không có tục con cái đã có vợ chồng về thăm nhà cha mẹ. Nhưng giờ theo lệ người Kinh, con gái Cơ Tu có chồng ngày Tết cũng về thăm nhà cha mẹ, mang theo thịt heo làm quà, không nhiều thì một miếng cũng được, gọi là lấy tình. Già Cơlâu Nhím cũng đi thăm sui gia, trước ngày quà tặng là ếch khô, cá khô, chừ thì hai loài sống dưới nước này đã cạn kiệt, sui gia thăm nhau tặng gà là chính.

Mâm bánh sừng trâu được giới thiệu tại Liên hoan Văn hóa – Thể thao và phục dựng lễ hội truyền thống người Cơ Tu do huyện Hòa Vang, TP. Đà Nẵng tổ chức.  

Cũng như người Kinh, ngày mồng 3 Tết, người Cơ Tu cúng đưa tiễn Giàng và ông bà. Mồng 4 nghỉ một ngày lấy sức, sang mồng 5 cả làng kéo xuống khe suối dùng vợt (tatuuc) đi xúc tôm cá, gọi là cho mát mẻ đầu năm. Mồng 6 mới chính thức ra quân sản xuất.

Hiện nay, cha Pruôt của người Cơ Tu và Tết của người Kinh gần như đã hòa nhập làm một, nhất là ở vùng có nhiều người Kinh cùng sống. Nơi nào người Cơ Tu sống cách xa thị trấn, thị tứ còn giữ được ít nhiều nét riêng của cha Pruôt và ngược lại. Giới thanh niên trưởng thành khi đất nước đã thanh bình, được đi đây đi đó nên đã có nhiều thay đổi, từ chuyện ăn mặc, cách giao tiếp và tất nhiên, với cả cha Pruôt của dân tộc mình. 

Có điều, dù đổi thay gì thì người Cơ Tu vẫn không đánh mất lệ cúng một ít muối trong các lễ phẩm ngày Tết. Khi được hỏi, các già làng bảo rằng điều đó nhắc nhở người dân Cơ Tu một thời gian khó giữa rừng thiêng nước độc, xem hạt muối quý như máu trong con người. Vì thế, người Cơ Tu dùng từ ngọt muối thay vì nói là mặn muối (ngam bhooh: ngọt muối; ngược lại với tabha bhooh: nhạt muối hay là chưa có muối).

Nói cho cùng, cha Pruôt, trong thâm tâm những già làng Cơ Tu, vẫn còn là điều trăn trở mỗi khi Tết đến Xuân về.

Bài và ảnh: Văn Thành Lê