Người dân xứ Quảng chuẩn bị gì đón tết? (P.2)

20:02 02/02/2021

(NQPN) Ngày Tết là phong tục nằm trong lễ hội dân gian của người Việt nói chung và người dân xứ Quảng nói riêng, mang giá trị tinh thần truyền thống của từng vùng miền với cả nước. Hãy cùng với Người Quảng Phía Nam tìm hiểu xem, người dân xứ Quảng chuẩn bị gì đón Tết?

(tiếp phần 1)

Những điểm vui chơi công cộng tại Quảng Nam - Đà Nẵng, nhiều loài hoa được trưng bày khá bắt mắt phục vụ cho bà con và khách vui chơi trong những ngày Tết. Ảnh: Đắc Huề

3/ Những ngày giáp Tết:

Từ 20 âm lịch đến chiều 29 hoặc sáng 30 tháng chạp là thời gian thể hiện các tục lệ tiếp cận với Tết. Ở thời gian này là lúc tưởng như chạy đua với công việc còn lại của năm cũ, phải hoàn thành mọi công chuyện có liên quan đến Tết trước khi năm mới sang. Người ta sẽ không để phải đeo sầu mang nợ vào năm mới.

Đi Tết thầy học, thầy thuốc, nhà vợ, ông mai:

Ngày Tết có tục đi Tết thầy dạy con cái học hành trong năm, đây là thời điểm tốt nhất để tỏ lòng biết ơn, theo quan niệm “tôn sư trọng đạo” của người xưa mà người dân Quảng Nam – Đà Nẵng thể hiện trong dịp Tết xưa đến nay. Thông thường lễ đi Tết (tức là tặng, biếu, cho) thầy học một ít sản phẩm địa phương dùng trong những ngày Tết, có thể có 2 con gà trống thiến mà học trò đã chuẩn bị từ lâu, đường bát, nước mắm, bánh khô, bánh in… tùy theo sản phẩm từng vùng mà có lễ Tết với thầy.

Hàng năm cứ độ từ 20 tháng chạp âm lịch là bắt đầu đi Tết. Tục đi Tết kéo mãi đến thời thuộc Pháp, Pháp cấm dạy chữ Hán và bắt đầu học chữ quốc ngữ cùng với việc học hành theo lối mới, lệ Tết thầy giáo hằng năm dần dần được bãi bỏ.

Ngày Tết, thầy thuốc cũng được đi Tết vào dịp như Tết thầy dạy học. Ngày xưa hai thành phần này được mọi người kính nể, xem trọng. Đi Tết cho lương y là tỏ lòng biết ơn thầy thuốc lúc ốm đau bệnh hoạn. Sui gia, chàng rể cũng nhân những ngày cận Tết mà có lễ đi thăm cha (cậu) mẹ vợ (vợ chưa cưới), bà con gần bên vợ, cách như vậy cũng gọi là đi Tết. Chàng rể còn đi Tết cho ông mai, bà mối đã giúp đỡ cho hai bên sui gia trai gái, tạo điều kiện cho việc tiến tới hôn nhân.

Những ngày giáp Tết có “tất niên” đãi đằng thân thuộc bạn bè. Tùy theo thu nhập kinh tế trong năm của mỗi gia đình mà có lễ tất niên lớn hay nhỏ. Lễ tất niên bình thường được hiểu đấy là một buổi tiệc mừng, tiễn năm cũ đi trọn vẹn, tiễn một năm không xảy ra sự cố gì lớn, hay có khi sự cố xảy ra song không ảnh hưởng đến cuộc sống thường ngày và đã khắc phục được. Ngược lại, mừng năm cũ làm ăn chân lấm tay bùn quanh năm phát tài phát lộc, các vị quan thì thăng quan tiến chức, học trò sĩ tử thì học hành thi đỗ, người buôn bán thì thuận lợi… Chính thế, lễ tất niên thường là đãi đằng những người thân thuộc, những người có quan hệ xã hội, những người mà ta chịu ơn trong một năm, đồng thời, tất niên cũng là một cách đãi đằng cho lực lượng siêu nhiên đã ngấm ngầm giúp đỡ cho cá thể, mỗi nhà, cộng đồng vượt qua những sự cố lớn để kết thúc một năm vốn nhiều may mắn thắng lợi.

Quét dọn đường làng, sân, ngõ:

Những ngày giáp Tết bắt đầu từ Tết Táo quân 23 tháng chạp, những người già trong làng thường hay quan tâm đến công việc chung của làng tại đình, chùa, miếu, trong đó có quét dọn đường làng sạch đẹp đón xuân. Vào những ngày này, đường làng được phát quang, đắp sửa những nơi hư hỏng. Việc này do làng quy định mọi người trong làng ai cũng tham gia.

Ngoài việc quét dọn đường làng, làng còn có tất niên nữa, tất niên thường tổ chức tại đình làng, thường các cụ già trong làng đến dự lễ ấy.

Ngày Tết càng đến gần, không khí Tết lan về các làng quê càng nhộn nhịp, vào tận gia đình đến với mọi người, đặc biệt trẻ em thì nôn nao chờ đón Tết đến hơn cả. Những ngày này mọi người ai cũng chuẩn bị Tết cho riêng mình, cho mọi người, cho ông bà tiên tổ. Giặt giũ quần áo, lau chùi bàn ghế, quét dọn nhà cửa, giường chiếu… sạch sẽ trước khi đón giao thừa. Việc làm như thế là lệ thường năm trong mỗi gia đình.

Lau chùi bàn thờ tiên tổ:

Các bà đi chợ thường không bao giờ quên việc mua sắm vàng mã, hương đèn từ chợ Tết về bày biện lên bàn thờ tiên tổ. Các bậc cha mẹ những ngày này hoặc là tự tay mình, hoặc nhắc nhở con cháu sửa soạn lại nơi thờ tự gia tiên, lau chùi quét dọn cho sạch sẽ. Các loại đồ thờ như lư hương, đỉnh đồng, chân đèn đều được đem lau chùi bóng loáng cẩn thận.

Phiên chợ ngày Tết ở xứ Quảng rất nhộn nhịp, người đi chợ vội vàng, người bán hàng cũng không kém nôn nao. Chuối cúng là loại trái cây luôn được người dân ưu tiên chọn mua để thờ cúng tổ tiên, ông bà trong ba ngày Tết. Ảnh: Đắc Huề

Đi chợ Tết, làm thịt heo:

Tháng chạp, đến chợ người ta thường gặp các loại hàng giấy, người dân Quảng Nam quen gọi là “đồ giấy”, trong đồ giấy có đồ gói. Đồ giấy chính là hàng hóa bày bán phục vụ ngày Tết theo chủ điểm thờ cúng gia tiên và một số các loại thần. Đồ giấy gồm: hương đèn, giấy vàng bạc, giấy tiền, giấy ngũ sắc, giấy bông đủ loại, giày, mũ mão cho thổ thần, nón, guốc cho ông bà…

Đến trưa 28 hoặc 29 âm lịch, khắp xóm làng lại vang lên tiếng kêu eng éc của heo. Đấy là lúc làm thịt heo cho Tết. Nhà giàu có, có thể mổ một con để dùng vào dịp Tết, những nhà nghèo hơn họ tập hợp lại ba, bốn có khi năm nhà mổ một con heo. Từ quá trưa đến chiều những ngày này không khí Tết đã bắt đầu cùng với không gian, thời gian dường như cũng khác hơn so với những mùa khác trong năm. Từ chiều hôm ấy, mọi người cũng thấy khác thường, phấn khởi hơn, lúc này cảnh gia đình làm ăn đâu xa cũng lần lượt tụ tập về đông đủ quây quần chuẩn bị cho nồi bánh tét, bánh rò, những cái bánh in ngon lành ngày Tết.

Ngày 30 Tết quả là rộn ràng, mỗi nhà bắt đầu gói bánh tét, làm bánh rò. Ảnh: Đắc Huề

Gói bánh tét, bánh rò:

Ở chợ, người ta còn gặp đầy đủ tất cả những nhu cầu cho Tết. Những ngày cuối cùng của năm cũ bao giờ cũng bộn bề công việc, người ta làm việc luôn tay mà vẫn thấy chưa đủ cho chuẩn bị đón Tết. Bao nhiêu chuyện phải làm, nhất là ngày 30 và đêm giao thừa.

Phiên chợ Tết ngày 30 thật nhộn nhịp, người đi chợ vội vàng, người bán hàng cũng không kém nôn nao, thời gian như trôi qua quá nhanh trong tính toán của con người. Tuy vậy, chợ nhộn nhịp đến quá trưa, lâu hơn đến nửa chiều là ngơi dần, người thưa, hàng quán bắt đầu khẩn trương dọn dẹp hàng hóa. Đường làng chiều 30 Tết bỗng vắng hơn, một vài người qua lại trong sự nôn nao của buổi chiều còn lại cuối năm.

Ngày 30 Tết quả là rộn ràng, mỗi nhà bắt đầu gói bánh tét, làm bánh rò. Trên sân vài ba chiếc nong, nia phơi lá chuối, trong nhà sẵn sàng với thúng nếp, nồi nhưn (nhân). Lại có nhà còn gói giúp bánh tét cho người hàng xóm nữa. Cảnh ngày 30 kề Tết quả thật nhộn nhịp hẳn lên.

Trong mỗi nhà, đã chuẩn bị sẵn các loại bánh: bánh tét, bánh tổ, bánh nổ, bánh in, bánh hộc, bánh khô, xà lam, bánh gừng, mứt, hạt dưa… đã làm từ trước đó chừng 15 ngày. Các lu, hũ, vại chứa dưa món bằng củ kiệu, củ hành, thù đủ (đu đủ), cà rốt… được sắp xếp ngăn nắp và sẵn sàng phục vụ trong những bữa cơm gia đình vui xuân đón Tết.

Những ngày giáp Tết người dân xứ Quảng thường tổ chức “tất niên” đãi đằng thân thuộc bạn bè. Tùy theo thu nhập kinh tế trong năm của mỗi gia đình mà có lễ tất niên lớn hay nhỏ. Ảnh: Đắc Huề

Đòi nợ Tết:

Lại còn chuyện đòi nợ Tết. Nợ nhau cả một năm dài, thế nào cũng phải trả trước giao thừa. Người nào làm ăn kém may mắn trong năm thường đeo sầu, đeo nợ vào những ngày giáp Tết phải lo mà thanh toán cho xong. “Gạo tháng giêng, tiền tháng chạp” là vậy. Chủ nợ đến nhà thúc giục tới tấp bên lưng, con nợ lo lắng chạy vạy tìm cách thanh toán nợ nần. Sở dĩ như vậy là quan niệm xưa không thể đòi nợ đầu năm, sợ rầy rà cho con nợ và cả cho mình nữa, thế nên cuối năm thường thúc nợ nần, e rằng khó đòi ở năm mới.

4/ Y phục ngày Tết

Phải kể từ tháng mười có khi sớm hơn, việc may sắm áo quần mới cho ngày Tết đã được đặt ra. Xưa kia đời sống người dân Quảng Nam có thiếu thốn nhiều bề, song khi đã ổn định được mức sống có trang trải chút ít, người dân xứ Quảng yên vui tổ chức đón Tết mừng Xuân. Những ngày Tết cần phải trân trọng hơn, làm đẹp cho mình, cho người, cho thiên nhiên, đồng thời tạo nên những ngày Tết hợp với quan niệm của người xưa nên y phục cho những ngày Tết cũng được coi trọng. Ăn mặc sơ sài trong những ngày Tết là một trong những bất kính, vi phạm thuần phong mỹ tục, vì vậy mọi người dù nghèo khó cũng phải may sắm quần áo mới.

Theo Nhà nghiên cứu Võ Văn Hòe

(Tết Xứ Quảng)